Xung quanh kế hoạch khai thác Bô-xít Tây Nguyên

Chấp nhận giảm hiệu quả kinh tế

Theo giải thích của Bộ Công Thương, Tây Nguyên có nguồn tài nguyên bauxite lớn nhất cả nước. Chủ trương của Đảng và Nhà nước xây dựng và phát triển ngành sản xuất alumin ở đây nhằm mục đích thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội khu vực Tây Nguyên - là địa bàn đang hết sức khó khăn về kinh tế và xã hội. Phương án bố trí nhà máy alumin tại khu vực Tây Nguyên có thể có hiệu quả kinh tế thấp hơn so với phương án bố trí tại khu vực ven biển.

Nhưng việc đặt nhà máy tại đây sẽ bảo đảm yếu tố tích cực để góp phần phát triển kinh tế - xã hội Tây Nguyên thông qua việc xây dựng tuyến đường sắt đa dụng, tạo thêm việc làm cho người dân địa phương, tạo điều kiện cho việc phát triển các ngành công nghiệp phụ trợ và các loại hình dịch vụ phục vụ cho ngành công nghiệp khai thác bauxite và chế biến alumin.

Việc làm này sẽ đáp ứng được nguyện vọng và lợi ích của nhân dân địa phương, góp phần ổn định tình hình an ninh trật tự trên địa bàn. Xuất phát từ việc cân nhắc các yếu tố nêu trên, lãnh đạo Bộ Công Thương khẳng định, quy hoạch định hướng địa điểm các nhà máy alumin đặt tại khu vực Tây Nguyên là hợp lý, phù hợp với chủ trương của Đảng và Chính phủ, đáp ứng được nguyện vọng của nhân dân địa phương.

Trước hàng loạt các ý kiến của dư luận bày tỏ sự nghi ngại về tính hợp lý và hiệu quả kinh tế của việc bố trí các nhà máy alumin ở Tây Nguyên, lãnh đạo Bộ Công Thương khẳng định: Chính việc phát triển các nhà máy alumin tại Tây Nguyên tuy có giảm bớt hiệu quả kinh tế của dự án, nhưng đổi lại, việc làm như thế sẽ đảm bảo cho sự phát triển kinh tế và cải thiện đời sống đồng bào các dân tộc Tây Nguyên, đảm bảo sự phát triển hài hoà giữa kinh tế với phát triển văn hoá - xã hội ở vùng đất còn khó khăn như hiện nay.

Còn theo ông Đoàn Văn Kiển - Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản VN (TKV): Sự hình thành cụm kinh tế công nghiệp bauxite khu vực sẽ kéo theo sự phát triển các ngành kinh tế dịch vụ như giao thông vận tải, cơ khí, xây dựng, thương mại, khách sạn và du lịch, vui chơi giải trí, dịch vụ ăn uống... Đây là tiền đề để tạo nên sự chuyển đổi cơ cấu kinh tế khu vực từ thuần nông - lâm nghiệp sang kinh tế đa ngành nghề, trong đó có công nghiệp là thành phần kinh tế cơ bản.

Sẽ không để ô nhiễm môi trường Tây Nguyên

Có thể khẳng định rằng, mối lo lắng nhất hiện nay của dư luận là khả năng sẽ gây ô nhiễm môi trường do việc khai thác bauxite ở Tây Nguyên. Khẳng định sẽ không để xảy ra vấn đề ô nhiễm môi trường, ông Đoàn Văn Kiển cho biết: Rút kinh nghiệm sâu sắc về vấn đề bảo vệ môi trường đối với việc khai thác than ở Quảng Ninh, TKV đã báo cáo lãnh đạo Bộ Công Thương để lập các phương án đối phó với vấn đề ô nhiễm môi trường, nghiên cứu rất kỹ các giải pháp bảo vệ môi trường, hoàn thổ sau khai thác đã được áp dụng tại Australia và Trung Quốc của các tập đoàn nước ngoài như Alcoa, Chalco... để ứng dụng trong quá trình khai thác bauxite tại Tây Nguyên.

Mối lo lớn nhất còn là nguy cơ về an ninh quốc phòng nữa, các vị cố tình ỉm đi! Còn với nguy cơ môi trường, xin cảm ơn cái rút kinh nghiệm sâu sắc của ông Kiển, nhưng để được ông rút kinh nghiệm sâu sắc thì tài nguyên đất nước, cuộc sống của hàng chục ngàn người dân phải trả giá hơi đắt đấy! Các phương án đối phó, các giải pháp được nghiên cứu rất kỹ của cac vị đâu, sao không đưa ra cho nhân dân biết và đánh giá giám sát? Alcoa của Mỹ rút rồi, Australia khai thác trên vùng sa mạc, ông cố tình không biết? Tóm lại với ông Kiển, hãy ghi nhớ lời ông khi trả lời phóng viên về việc tại sao dự án bô-xít đã chuẩn bị được 10 năm (?) mà bây giờ dân mới biết: "Lúc đó tôi đã làm [Tổng giám đốc TKV] đâu mà trả lời". Ông ấy nói đúng đấy chứ, Lãnh-đạo-có-nhiệm-kỳ mà. (Tiêu Phong)

Theo đánh giá của Bộ Công Thương, kết quả phân tích bùn đỏ của bauxite Tây Nguyên đã có kết luận tin cậy về thành phần bùn đỏ không có chất gây độc hại cho môi trường, không có chất phóng xạ và không thuộc loại rác thải nguy hiểm. Tuy nhiên, trong phần dung dịch bùn đỏ còn có lượng kiềm dư nhất định, độ PH³12,5. Lượng kiềm này có thể thẩm thấu, gây tác hại cho đất xung quanh và làm ô nhiễm nguồn nước; vì vậy, phải xử lý huyền phù bùn đỏ theo tiêu chuẩn xử lý chất thải nguy hiểm. Hiện nay, công nghệ hiện đại thải và chứa cách ly bùn đỏ đã đạt hiệu quả gần như an toàn tuyệt đối với môi trường và đang được ứng dụng rộng rãi trên thế giới.

Bộ Công Thương cho rằng, việc khai thác và chế biến bauxite ở Tây Nguyên không thể tránh khỏi gây ra những tác động môi trường nhất định; tuy nhiên, kinh nghiệm thực tế của thế giới cho thấy những tác động môi trường này hoàn toàn có thể khống chế tới mức an toàn cần thiết. Vấn đề quan trọng là phải tăng cường công tác quản lý, kiểm tra và giám sát các giải pháp bảo vệ môi trường ngay trong quá trình xây dựng cũng như quá trình vận hành các dự án alumin.

Được biết, vấn đề này đã được Chính phủ giao trách nhiệm cho Bộ Công Thương, Bộ Tài nguyên và Môi trường chủ trì để phối hợp với các bộ, ngành và chính quyền địa phương liên quan kiểm tra, giám sát các giải pháp bảo vệ môi trường đối với các dự án khai thác và chế biến bauxite ở Tây Nguyên.

Những việc Thủ tướng giao đều rất nặng nề. Thực hiện báo cáo đánh giá tác động môi trường, thẩm định thiết kỹ thuật hồ bùn đỏ của dự án Tân Rai và Nhân Cơ, bảo đảm an toàn lâu dài đối với môi trường là công việc đòi hỏi nhiều trí tuệ và công sức. Thẩm định kế hoạch sử dụng, thu hồi và hoàn thổ, khôi phục môi trường với điều kiện phải đảm bảo ổn định sản xuất nông - lâm nghiệp của hai địa phương, không ảnh hưởng đến đời sống của người dân cũng là một việc lớn không dễ gánh vác.

Tính toán hiệu quả kinh tế - tài chính hai dự án là một yêu cầu đòi hỏi năng lực và trách nhiệm cao. Tập trung sử dụng lao động trong nước, ưu tiên lao động địa phương và giám sát việc thực hiện đúng quy định về lao động nước ngoài làm việc tại VN cũng là một nhiệm vụ vô cùng khó khăn.

Nhìn vào những dự án đã triển khai, có thể thẳng thắn nhìn nhận là nhiều dự án không làm được những việc như đã nêu trên. Có những dự án chưa tổ chức tốt việc di dời dân, ổn định nơi ăn chốn ở, tổ chức đời sống, sinh hoạt và công ăn việc làm cho người dân. Nhiều nhà máy, khu công nghiệp vi phạm pháp luật môi trường, nhưng cho đến nay việc giám sát và xử lý vẫn rất hạn chế.

Đã thẳng thắn thì cần nhìn nhận là "phần lớn các dự án đã triển khai...". Hôm nay trên Tuổi Trẻ có bài về làng ung thư Thạch Sơn do nhà máy super phốt phát Lâm Thao gây ra, bài cho biết hiện tượng này đã được báo phản ảnh, sau đó dân đưa kiến nghị cách đây 4 năm, và đến nay mọi việc vẫn y nguyên! Chẳng có điều gì ngoài lời hứa của các cấp Lãnh-đạo-có-nhiệm-kỳ cho thấy vấn đề môi trường, dân sinh ở Tây Nguyên sẽ được xử lý tốt cả. Ngược lại, các phân tích khoa học và thực tế kinh nghiệm chỉ ra rất rõ đe dọa sinh thái không thể giải quyết ở Tây Nguyên. (Tiêu Phong)

Nhiều dự án kinh tế - xã hội, xây dựng các công trình được triển khai nhưng hiệu quả kinh tế rất thấp, một phần do tiêu cực tham nhũng, một phần do khả năng thẩm định kém. Cho nên, đối với dự án với quy mô lớn như khai thác bauxite ở Tây Nguyên liên quan đến nhiều vấn đề quá hệ trọng, thì việc xem xét lại một cách cẩn thận năng lực và trách nhiệm của các bộ, ngành chức năng, các cán bộ thực thi là điều cũng vô cùng hệ trọng.

Vâng, năng lực và trách nhiệm của các ngành chức năng thế nào thì cứ đọc các ý kiến của ông Điểu Kré, ông Đoàn gì đó của TKV, bài "phản pháo" của Bộ Công thương,... thì rõ. Đó là với vụ bô-xít. Còn nếu muốn tìm đến "năng lực và trách nhiệm của các bộ, ngành chức năng, các cán bộ thực thi" nói chung thì đây, ông Phó chủ tịch Hà Nội dối trá công khai về vai trò phía Thụy Điển để cố tình xây khách sạn trong công viên, ông Chủ tịch quận Đống Đa dối trá trắng trợn về "nhu cầu cấp thiết" của dân trong việc xây chợ Con Voi, ông Huỳnh Ngọc Sỹ sau khi "xơi" mấy trăm nghìn $$$ (mà hiển nhiên là ko xơi một mình) được tạo điều kiện mấy tháng trời để tẩu tán chứng cứ và sau đó "được" bắt với tội "sử dụng sai nhà công vụ",. "cán bộ thực thi" ở hàng loạt xã trên mấy tỉnh liền tiến hành xà xẻo, trì hoãn tiền trợ cấp ăn Tết cho bà con nghèo... Điều gì khiến chúng ta tin rằng mảnh đất Tây Nguyên được rơi vào tay các cán bộ lãnh đạo và thực thi tốt hơn??? (Tiêu Phong)

Để làm được những công việc mà Thủ tướng giao, ngoài cố gắng làm hết trách nhiệm, các cơ quan trung ương và địa phương liên quan cần tiếp tục lắng nghe, tham khảo ý kiến, ghi nhận các đề xuất, phản biện có tính xây dựng của các nhà khoa học. Đối với dự án khai thác bauxite - là việc lớn của quốc gia - thì việc thận trọng, cân nhắc mọi khía cạnh kinh tế, xã hội có một ý nghĩa to lớn. Để một chương trình, dự án lớn mang tầm cỡ quốc gia thành công thì sự đồng thuận của xã hội, trí tuệ, trách nhiệm và năng lực đội ngũ thực thi có một vai trò to lớn.

Nếu khai thác nhiều quá thì những chất thải độc hại nhiều tỉ tấn cứ thế "trôi" và rải khắp nơi.

Nhiều tỉ tấn chất thải sẽ tàn phá hàng triệu hécta đất canh tác và khi ấy chúng là tai hoạ đối với mùa màng, cây cối, con người. Ơ các nước tiên tiến, muốn khai thác quặng độc hại, người ta phải tìm một thung lũng "chết" để chứa chất thải vào đó, sao cho hạn chế đến mức thấp nhất sự thiệt hại của môi trường ở những vùng sinh thái cận kề. Giải pháp đó hiện nay ở nước ta là rất khó, bởi chúng ta không dễ tìm được một thung lũng có đủ độ an toàn như thế.

Bài toán về khai thác tài nguyên thật khó. Không thể không khai thác nguồn tài nguyên quý giá, nhưng cũng không thể bất chấp hiểm hoạ môi trường và rất nhiều hệ lụy... Không thể vì lợi ích thu được tiền từ khai thác khoáng sản mà lại làm thiệt hại nghiêm trọng đến môi sinh của hàng triệu người.

Ngay cả khi có những đối tác nước ngoài có đủ tiềm lực kỹ thuật, tài chính vào khai thác thì họ có đủ tâm huyết và khả năng để bảo vệ môi trường sống cho con cháu chúng ta hay không lại là vấn đề lớn, cần phải cân nhắc kỹ càng.

Lo cho cháu con mai này là trách nhiệm và là đạo lý của cha ông. Nếu chưa thể lo được thì ít nhất cũng tìm giải pháp để đề phòng hiểm hoạ. Làm sao có thể thực thi những dự án trong khi đã biết chắc rằng dự án đó sẽ gây ra rất nhiều hiểm hoạ cho đời sau? Trách nhiệm của người đi trước luôn phải là đủ khả năng, tầm nhìn, hiểu biết để lượng định mọi hậu quả có thể xảy ra. Rất nhiều nhà khoa học, kinh tế học đã cảnh báo, có nghĩa là chúng ta đã biết; vậy thì, tại sao nơi này, nơi kia vẫn tiếp tục làm điều sẽ gây nguy hại đến cuộc sống của thế hệ sau?

Có tài nguyên thiên nhiên là tốt, cần lắm. Nhưng, có những đất nước không có tài nguyên vẫn giàu có như thường - bài học từ Nhật Bản là một dẫn chứng điển hình. Nếu chúng ta cứ vắt thật nhanh, bòn thật nhiều "của để dành" cho con cháu, thì mai này lịch sử sẽ ra sao? Dù muốn hay không, chúng ta cũng buộc phải thừa nhận rằng chưa bao giờ tài nguyên của đất nước bị khai thác một cách vội vã đến như thế và, chưa đủ tinh thần trách nhiệm đến như thế.

Phải giải quyết xong "bài toán" chất thải từ việc khai thác các loại quặng trước khi khai thác nó, đó là nguyên tắc. Phải tính toán sao cho tài nguyên của đất nước được chia đều cho nhiều thế hệ là bổn phận của những người đi trước. Đây không là chuyện hôm nay, mà là lợi ích dài lâu. Nếu không vì lợi ích dài lâu, đất nước ta sẽ không phát triển bền vững.