Xung quanh kế hoạch khai thác Bô-xít Tây Nguyên

Khoảng cách có thể có từ Kết luận đến triển khai tùy thuộc trước tiên vào trình độ và mức độ sẵn sàng tiếp nhận một cách đầy đủ và đúng đắn Kết luận của Bộ Chính trị.

Vấn đề khai thác bô-xít Tây Nguyên quá quan trọng về nhiều mặt, vì vậy dư luận xã hội hết sức quan tâm đến việc triển khai Kết luận của Bộ Chính trị [1] và sự chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ [2] là dễ hiểu và rất đáng mừng vì thể hiện ý thức làm chủ của nhân dân. Nhất thiết chúng ta phải triển khai đúng và tốt kết luận. Nhằm mục đích đó, bài viết này nêu lên một số việc cần làm.

1. Hơn cả trình độ là mức độ sẵn sàng tiếp nhận

Khoảng cách có thể có từ Kết luận đến triển khai tùy thuộc trước tiên vào trình độ và mức độ sẵn sàng tiếp nhận một cách đầy đủ và đúng đắn Kết luận của Bộ Chính trị.

Hiệu quả tổng hợp, tác động đến môi trường tự nhiên, văn hóa xã hội, và an ninh quốc phòng là những vấn đề mang tính hệ thống và có liên quan chặt chẽ với nhau.

Trình độ hạn chế giới hạn việc tiếp thu, điều này đã hẵn. Nhưng mức độ sẵn sàng, một nhân tố chủ quan, nếu thấp sẽ là yếu tố hạn chế còn quan trọng hơn nhiều, nếu không nói là chính yếu [3]. Trong quá khứ, há chẳng phải vì nó thấp mà đã có không ít trường hợp ý kiến chỉ đạo đúng nhưng triển khai thì chập chờn, chiếu lệ, làm không đúng, thậm chí còn bị lái theo một hướng khác.

Thái độ không sẵn sàng có động cơ được che dấu rất tinh vi nhưng suy cho cùng, đó là vì tám chữ cần kiệm liêm chính, chí công vô tư mà Bác Hồ luôn nhắc nhở cán bộ đảng viên, nhất là những người có chức có quyền ở các cấp các ngành, đã bị lãng quên.

2. “Nói không” với những hội nghị được dàn cảnh. Tăng cường phản biện và giám sát

Thực hiện sự chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ đối với các Bộ và nhà đầu tư Tổng Công ty Than, Khoáng sản Việt Nam (TKV), chắc chắn sẽ có nhiều hội thảo để lấy ý kiến các chuyên gia, các hội nghị để thẩm định các báo cáo nghiên cứu khả thi, báo cáo tác động môi trường ĐMC và ĐTM, các luận chứng kinh tế kỹ thuật, v.v. … Các cuộc họp này là cần thiết, nhưng với điều kiện chúng phải thực chất, phải có phản biện để đảm bảo tính khoa học và khách quan.

Tôi rất cảnh giác, vì đã chứng kiến không ít lần, với các hội nghị, hội thảo khoa học, nói là để lấy ý kiến các nhà khoa học, các chuyên gia, nhưng thực tế là những “hội nghị tung hô được dàn cảnh”, thậm chí còn được ban tổ chức gọi là “Diên Hồng”, cốt để ngụy trang những lỗ hổng khoa học, và chính thức hóa những kết luận đã được định trước. Với cách làm này, chúng ta sẽ được nghe rằng Kết luận của Bộ Chính trị và Chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ “đã được triển khai nghiêm túc” và mọi việc “đã được tính toán kỹ lưỡng”, “đã được các nhà khoa học nhất trí”, v.v. … nhưng về cơ bản là đi tiếp trên đường ray cũ!

Nhất thiết phải tăng cường phản biện và giám sát, như đã làm vừa qua, và phải thể chế hóa hai công tác này để sự việc không được diễn ra như vậy.

Khai thác bô-xít ở Tây Nguyên thật sự là một thách thức lớn đối với nề nếp quản lý nhà nước hiện nay của chúng ta. 3. Nâng cao nhận thức và chất lượng trong phối hợp liên ngành, ngành - địa phương

Trong công văn chỉ đạo của Thủ tướng có rất nhiều cụm từ phối hợp. Phối hợp đòi hỏi sự cộng tác trong việc thực hiện các nhiệm vụ có liên quan với nhau. Các nhiệm vụ lại phải tuân thủ thời gian hoàn thành theo một trình tự thời gian nhất định. Tuyệt nhiên phối hợp không phải là cách hành xử “nhắm mắt với nhau”, “nhắm mắt cho nhau” để “dĩ hòa vi quý”.

Khai thác bô-xít ở Tây Nguyên thật sự là một thách thức lớn đối với nề nếp quản lý nhà nước hiện nay của chúng ta. Mong rằng các thiết chế nhà nước, Chính phủ và Quốc hội nói riêng, sẽ biết biến thách thức này thành thời cơ, nâng cao tính chuyên nghiệp và năng lực phối hợp của mình.

Vấn đề nước đã được nêu lên rất nhiều tại hội thảo ngày 09.04.2009, vì đây là một trong những điểm rất quan trọng nhưng lại rất yếu, của Dự án khai thác bô-xít Tây Nguyên. Khai thác không tính toán kỹ có thể ảnh hưởng đến cả sự phát triển của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Thế nhưng Bộ Công thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và Bộ Tài nguyên và Môi trường có nhiệm vụ gì, phối hợp với nhau như thế nào trong vấn đề nước? Không có được một dòng nào! Tám tỉnh [4] cũng chỉ là các tỉnh có tài nguyên bô-xít và không được giao một nhiệm vụ nào về nguồn nước. Còn các tỉnh, thành phố khác nằm trong lưu vực sông Đồng Nai hoàn toàn không có trong danh sách.

Liệu vấn đề nước đã được nhận thức đúng mức chưa? Yêu cầu quản lý nước theo lưu vực sông, một ví dụ điển hình của sự phối hợp liên ngành, liên địa phương và ngành-địa phương, phải được thực hiện, không thể lần lữa nữa.

4. Chăm lo hơn nữa đến sự phát triển bền vững Tây Nguyên

Khoảnh khắc xúc động mạnh nhất đối với tôi trong ngày hội thảo ngày 09.04.2009, là lúc đồng chí lãnh đạo tỉnh Đắc Nông phát biểu và nói về tình cảnh nghèo khó của đồng bào và từ đó niềm vui khi nhận được một ngôi trường mới, và niềm hy vọng đặt vào dự án khai thác bô-xít Nhân Cơ.

Đúng là bà con còn quá nghèo và chúng ta còn nợ các dân tộc anh em Tây Nguyên quá nhiều, còn phải bù đắp nhiều hơn nữa các hy sinh lớn lao của đồng bào trong suốt hai cuộc kháng chiến. Nhưng cũng chính vì vậy mà tôi cho rằng sẽ là tội lỗi nếu ai đó, cho dù mới chỉ thoáng qua trong ý nghĩ, muốn bằng những món quà như thế, đánh đổi sự ủng hộ của đồng bào đối với một dự án chưa đủ cân nhắc, tính toán, có thể xáo trộn dữ dội cuộc sống của đồng bào và cả sự tồn tại về lâu dài của các dân tộc Tây Nguyên.

Từ 30 năm nay, chúng ta chưa tiếp tục Chương trình điều tra tổng hợp Tây Nguyên [5], một công trình rất có ý nghĩa nhưng mới chỉ là khúc dạo đầu cho một chương trình nghiên cứu phát triển Tây Nguyên toàn diện. Chúng ta đã thừa kế và phát triển một số cơ sở nghiên cứu và đào tạo. Chúng ta đã xây dựng mới một số khác. Liệt kê thì cũng không ít, nhưng điều kiện làm việc, kinh phí rất hạn chế, lãnh đạo chỉ đạo thì từ xa, nội dung phục vụ thiết thực kinh tế xã hội của vùng thì chưa nhiều [6].

Cái mà Tây Nguyên cần và là nền tảng, theo tôi, là một nguồn nhân lực được đào tạo và một chiến lược phát triển Tây Nguyên bền vững và nhất là một sự quan tâm gắn bó ruột thịt nhiều hơn nữa.

• Gs. Tskh. Nguyễn Ngọc Trân
  

Móng nhà máy tuyển quặng bauxite Tân Rai, Lâm Đồng. Ảnh: laodong.con.vn

Ngày 24.04.2009, Bộ Chính trị đã ra thông báo (số 245- TB/TW) Kết luận của Bộ Chính trị về “Quy hoạch phân vùng thăm dò, khai thác, chế biến, sử dụng bô-xít giai đoạn 2007-2015, có xét đến năm 2025”.

Tiếp nhận Kết luận này như thế nào tùy thuộc vào mỗi người. Đối với tôi, Kết luận cho thấy Bộ Chính trị đã lắng nghe các ý kiến đã được phát biểu và nhiều ý kiến đã được tiếp thu. Bao trùm nhất là đã có một bước đổi mới trong phương thức lãnh đạo của Đảng.

1. Đối chiếu với những tham luận ngày 09.04.2009, tôi ghi nhận về quy hoạch và kế hoạch khai thác bô-xít, Bộ Chính trị đã lưu ý đến hiệu quả tổng thể, kinh tế và xã hội, tiết kiệm tài nguyên, thị trường (nhu cầu và sức cạnh tranh).

Nhiều vấn đề tác động đến môi trường từ khâu khai thác như chế biến, vận chuyển đến xử lý chất thải, lựa chọn công nghệ, quan tâm đến đời sống và giữ gìn bản sắc văn hóa các dân tộc Tây Nguyên, tạo công ăn việc làm cho nhân dân địa phương, cũng đã được nhấn mạnh.

Nhiều vấn đề trước đây được xem là nhạy cảm cũng đã được nêu rõ trong Kết luận: việc sử dụng lao động nước ngoài phải đúng quy định của pháp luật, Tây Nguyên là khu vực nhạy cảm, cần đặc biệt quan tâm đến vấn đề an ninh, quốc phòng cho cả trước mắt và lâu dài.

Bộ Chính trị đã chỉ đạo phát triển ngành công nghiệp khai thác bô-xít, chế biến alumin, nhôm phải bảo đảm lợi ích trước mắt, lâu dài và bền vững của đất nước; có bước đi thích hợp, từ nhỏ đến lớn, vừa làm vừa rút kinh nghiệm. Ban Cán sự Đảng Chính phủ chỉ đạo rà soát, điều chỉnh quy hoạch cho phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của cả nước và khu vực Tây Nguyên trong từng thời kỳ.

Tiếp tục thực hiện chủ trương triển khai hai dự án ở Tân Rai và Nhân Cơ, nhưng đối với dự án Nhân Cơ, Bộ Chính trị chỉ đạo “cần rà soát lại toàn bộ các vấn đề có liên quan, nhất là việc đánh giá hiệu quả kinh tế và tác động môi trường, nếu thực sự có hiệu quả và bảo đảm yêu cầu về bảo vệ môi trường thì mới tiếp tục triển khai thực hiện”.

Bộ Chính trị yêu cầu “khẩn trương lập báo cáo môi trường chiến lược (ĐMC) và báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) của từng dự án”. Một điều chỉnh quan trọng nữa so với trước đây là “chưa chủ trương bán cổ phần cho tổ chức và cá nhân nước ngoài”.

2. Làm gì sau Kết luận của Bộ Chính trị? Theo thiển ý của tôi, giờ đây dư luận xã hội, các tổ chức chính trị - xã hội, các tổ chức xã hội nghề nghiệp, các nhà khoa học và đặc biệt là Quốc hội cần giám sát sát sao việc triển khai thực hiện đúng đắn Kết luận của Bộ Chính trị.

Trong các lĩnh vực lựa chọn công nghệ, tính toán cân bằng nước, mối quan hệ giữa nước mặt và nước ngầm tại Tây Nguyên và với các vùng lân cận, đặc biệt miền Đông Nam Bộ, xử l‎ý chất thải bùn đỏ, bảo vệ đa dạng sinh học, quan trắc diễn biến môi trường… các nhà khoa học, các hiệp hội ngành nghề có rất nhiều việc để nghiên cứu và giám sát.

Thiết nghĩ, Bộ Chính trị và Thường trực Chính phủ nên sớm ban hành các cơ chế cần thiết, trong đó có cơ chế để có được thông tin.

3. Như nhiều người, tôi cũng đã mong đợi Kết luận của Bộ Chính trị được đưa ra sớm hơn, bởi một lẽ dĩ nhiên ra sớm hơn sẽ tốt hơn. Nhưng điều chính yếu là các ý kiến phản biện đã được lắng nghe và nhờ vậy đã có những điều chỉnh quan trọng.

Cũng không có gì là lạ, trong thời gian qua, bên cạnh những ý kiến phản biện tâm huyết và khoa học của các giới, đã có những phát biểu mang tính xuyên tạc của một số người muốn lợi dụng vấn đề bô-xít để kích động, chia rẽ dân tộc. Tuy nhiên những ý kiến lạc lõng này chỉ càng làm sáng hơn các phản biện xây dựng và khách quan.

Nhìn về tương lai, tôi tin chắc trí tuệ Việt Nam sẽ tìm ra các phương thức thích hợp để thực hiện đúng đắn cơ chế “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ”.

• GS. TSKH Nguyễn Ngọc Trân