Xung quanh kế hoạch khai thác Bô-xít Tây Nguyên

>> Đại dự án bô-xít Tây Nguyên và ý kiến nhiều chiều

Theo chỉ đạo của Phó Thủ tướng, báo cáo này sẽ được trình Quốc hội tại kỳ họp sẽ khai mạc thứ 4 tuần tới.

Ông Hoàng Trung Hải yêu cầu Bộ Công Thương bám sát ý kiến chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ tại Công văn số 650/TTg-KTN ngày 29/4/2009 để hoàn thiện nội dung báo cáo, chuyển Bộ Kế hoạch và Đầu tư tổng hợp chung.

Quang cảnh khai thác bô-xít tại Đắk Nông. Ảnh do Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cung cấp

Tại Công văn này, Thủ tướng giao Bộ Kế hoạch và Đầu tư bổ sung vào báo cáo kinh tế - xã hội trình Quốc hội tại kỳ họp tới việc thực hiện dự án khai thác bô-xít, sản xuất alumin. Thủ tướng cũng giao Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan kiểm tra, tính toán, đánh giá lại hiệu quả dự án alumin Nhân Cơ, báo cáo Thủ tướng, đồng thời chuẩn bị báo cáo về tình hình thực hiện các dự án khai thác và chế biến bô-xít tại Hội nghị Trung ương tới.

Hôm qua (14/5), kết luận phiên họp Uỷ ban Thường vụ Quốc hội về việc chuẩn bị cho kỳ họp Quốc hội thứ 5, Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Phú Trọng đã đề nghị Chính phủ "chuẩn bị một báo cáo chuyên đề riêng về chủ trương khai thác bô-xít Tây Nguyên để cung cấp đầy đủ thông tin tới các đại biểu".

Đáp lại đề nghị này, Bộ trưởng, Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc cho hay, sẽ báo cáo Thủ tướng để chuẩn bị một báo cáo riêng về bô-xít Tây Nguyên để gửi Quốc hội. "Những vấn đề mà đại biểu QH và người dân quan tâm, nhất là các vấn đề thời sự, Chính phủ sẽ tiếp thu và có báo cáo riêng", ông Phúc khẳng định.

• VA

Cuộc cạnh tranh bôxit Tây Nguyên giữa hai nước Trung Quốc-Mỹ: vì sao Việt Nam lại thân Mỹ như thế?

Tây Nguyên miền Trung Việt Nam là một mảnh đất đẹp thần kỳ. Nói đến Tây Nguyên, người ta liền nhớ ngay đến hương vị nồng nàn của cà phê Arabica.

Sản lượng của cà phê Tây Nguyên đứng thứ hai trên thế giới, chỉ sau Brasil. Hương vị của nó khiến cho người ta cảm thấy gần gũi, thân thiết với những gì bí ẩn của Tây Nguyên. Cùng với tốc độ phát triển nhanh chóng của nền kinh tế Việt Nam, sự phong phú của tài nguyên khoáng sản ở Tây Nguyên đã quyết định từ trước rằng vùng đất này sẽ là nơi cạnh tranh trong trường đua của các quốc gia kinh tế lớn.

Tây Nguyên không chỉ nổi tiếng với Cà phê. Điều khiến Tây Nguyên nổi tiếng khắp thế giới là tài nguyên bô-xit phong phú cất giữ dưới lòng đất. Việt Nam là nước đứng thứ tư trên thế giới về trữ lượng tài nguyên bô-xit, tổng trữ lượng là hơn 8 tỷ tấn, trong đó trữ lượng của bô-xit Tây Nguyên đạt trên 5.5 tỉ tấn. Có thể nói, ở Tây Nguyên, mỗi tấc đất là một tấc vàng. Chế phẩm Nhôm là một trong những loại vật liệu cơ bản được dùng rộng rãi nhất trên thế giới, sự phong phú về tài nguyên tự nhiên của Tây Nguyên đã thu hút mối quan tâm chú ý cao của toàn cầu.

Tình trạng lạc hậu của cơ sở công nghiệp Việt Nam đang đối mặt với tài nguyên khoáng sản phong phú, bất kể là từ việc khai thác đến kỹ thuật gia công sâu đều phải dựa vào quốc gia khác. Đứng trước nguồn tài nguyên bô-xit hấp dẫn người ta như vậy, giữa hai tập đoàn khai thác nhôm lớn của hai nước Mỹ và Trung Quốc - Tập đoàn công nghiệp Nhôm Alcoa của Mỹ và Công ty cổ phần đầu tư Trung Quốc, đã xảy ra một cuộc vật lộn gay gắt. Chính phủ Việt Nam sẽ giao vấn đề bô-xit Tây Nguyên cho tập đoàn quốc gia Than và Khoáng sản Việt Nam kinh doanh. Tập đoàn Than và Khoáng sản Việt Nam có kế hoạch xây dựng hai doanh nghiệp khai thác và chế biến bôxit ở Tây Nguyên, trong đó một do công ty con của Xí nghiệp nhôm Trung Quốc, hạng mục kia là do Tập đoàn Alcoa của Mỹ tham dự.

Công ty con của Tập đoàn Alcoa của Mỹ đã có kế hoạch cùng với phía Việt Nam xây dựng một nhà máy liên doanh với quy mô 1,5 tỷ USD, Công ty này đã tiến hành những nghiên cứu có tính khả thi việc xây dựng một nhà máy chế tạo Alumina, và đối với việc đó, nhân dân Việt Nam dường như đã không có bất cứ tâm trạng bất mãn nào. Một hạng mục khác do công ty con của Công Ty nhôm Trung Quốc đảm nhiệm lại gặp phải những lời chỉ trích hiếm thấy từ phía những nhân sĩ bảo vệ môi trường và các đoàn thể nhân dân Việt Nam, rêu rao rằng trong hạng mục này, những tổn hại môi trường vượt quá xa những hiệu quả kinh tế.

BXTN:- Họ không nói đến một thực tế là Alcoa của Mỹ đã rút khỏi dự án để tiến hành các nghiên cứu nghiêm túc về môi trường. Và họ (có thể cố tình) không nhận ra rằng Mỹ không có mưu đồ lãnh thổ và lãnh hải với Việt Nam, rằng Mỹ có lợi nếu Việt Nam phát triển mạnh mẽ.

Một vị nguyên lão luôn luôn có cảm tình tốt đối với Trung Quốc, Đại tướng Võ Nguyên Giáp năm nay 97 tuổi đã viết mấy bức thư công khai cho Chính phủ, cảnh cáo nói rằng, ảnh hưởng của Trung Quốc ở Việt Nam càng ngày càng lớn, cũng như có thể dẫn đến khả năng môi trường xấu đi do ngành công nghiệp khai thác mỏ vùng này gây ra.

Đối mặt với những tiếng nói bất đồng của các nhân sĩ bảo vệ môi trường và trong nội bộ Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ Việt Nam Nguyễn Tấn Dũng, người có hoàn cảnh giáo dục tại Trung Quốc, đã nói rằng, công nghiệp khai khoáng là một chìa khóa phát triền kinh tế Việt Nam, biểu đạt uyển chuyển sự ủng hộ đối với Công ty Nhôm Trung Quốc dính líu vào Việt Nam khai thác khoáng sản. Sau cùng, Phó thủ tướng Hoàng Trung Hải, chủ quản công nghiệp cũng cho rằng, nền công nghiệp khoáng sản bôxit có thể kích thích TW phát triển kinh tế và xã hội ở Tây Nguyên.

Ông Hoàng Trung Hải nhấn mạnh, hạng mục này qua việc được Chính phủ Việt Nam nghiên cứu một cách nghiêm túc, kỹ lưỡng, đối với Việt Nam phát triển một ngành công nghiệp quan trọng mà nói, là có ý nghĩa trọng đại, có tác dụng thúc đẩy rất lớn tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa vùng Tây Nguyên. Ông Hoàng Trung Hải cũng đồng thời nhắc nhở chú ý việc xây dựng đồng bộ hạng mục và bảo vệ môi trường, giảm ảnh hưởng môi trường đến mức thấp nhất, để làm yên lòng những người phản đối hạng mục

Đứng trước sự thâm nhập của hai công ty lớn Trung Quốc và Mỹ, Việt Nam thể hiện thái độ hoàn toàn khác nhau, khiến người ta phải suy nghĩ sâu sắc. Mặc dù Hoàn cầu thời báo của Trung Quốc cho rằng, tiếng nói phản đối không phải nhằm vào Trung Quốc, mà là tiếng nói nghi ngờ chất vấn bình thường đối với những việc trọng đại của dân chúng Việt Nam, cũng là dịp để các phương tiện truyền thông nước ngoài nhân cơ hội này xào xáo làm căng thẳng quan hệ giữa các nước xung quanh như Trung Quốc và Việt Nam, nhưng lấy những trải nghiệm trong cuộc sống và công tác ở Việt Nam của người viết mà nói, rõ ràng những suy luận chủ quan cảm tính này chẳng qua chỉ là kỳ vọng tốt đẹp của Hoàn cầu thời báo mà thôi.

Trên thực tế, những tiếng nói phản đối hạng mục của Công Ty Nhôm Trung Quốc đã đại diện cho cách suy nghĩ chân thật của đại đa số người Việt, đồng thời cũng nhắc nhở Trung Quốc trong qua lại chính trị kinh tế với Việt Nam cần có sự điều chỉnh sách lược thích đáng, để xây dựng cơ sở lợi ích vững chắc của Trung Quốc tại Đông Nam Á.

Một bộ phận nhân sĩ Việt Nam phản đối công ty Trung Quốc tham dự hạng mục bô-xit (Tập đoàn Than và Khoáng sản Việt Nam rêu rao, những hạng mục Trung Quốc tham dự đều do phía Việt Nam bỏ vốn, phía Trung Quốc chỉ cung cấp thiết bị và kỹ thuật, sau khi xây dựng xong giao cho phía Việt Nam quản lý kinh doanh), đã để lộ những mối lo tiềm ẩn trong phát triển quan hệ Trung-Việt trong tương lai. Cảm giác lo sợ của Việt Nam đối với Trung Quốc phát triển nhanh chóng, nó không những không tiêu tan, mà còn từng bước lan rộng trong dân chúng Việt Nam, đồng thời có giá trị lưu ý Trung Quốc trong khi phát triển quan hệ song phương cần phải có sự đề phòng. Nguyên nhân gì đã tạo thành sự thân Mỹ bài Trung ở Việt Nam? Căn cứ vào những trải nghiệm bản thân người viết bài này và sự trao đổi với một số nhân sĩ Việt Nam của tác giả, những nhân tố chủ yếu dưới đây đã tạo thành sự lan rộng nỗi lo sợ của Việt Nam đối với Trung Quốc.

Nhìn từ phía Việt Nam sẽ thấy, Việt Nam vẫn còn chưa ra khỏi cuộc chiến tranh xảy ra cách đây 30 năm. Nhân dân Việt Nam đối với cuộc chiến tranh 30 năm trước luôn luôn có bất đồng rất lớn với thái độ của chính giới Việt Nam hiện nay. Chính phủ Việt Nam vì muốn thúc đẩy phát triển kinh tế, hy vọng duy trì quan hệ tốt đẹp với Trung Quốc, đã cấm dân chúng bình luận và phát biểu những ý kiến bất đồng về cuộc chiến tranh đó.

Hành động cấm đoán ngôn luận này buộc dân chúng Việt Nam phải phát ra từ những kênh khác, và việc đầu tư của Công Ty Nhôm Trung Quốc vào Việt Nam vừa khéo làm sao, đã cung cấp một con đường để phát tiết, từ đó dẫn đến “luận điểm Trung Quốc đe dọa” của nhân dân Việt Nam.

Nhìn từ vụ tranh chấp biển Đông giữa Trung Quốc và Việt Nam sẽ thấy, Việt Nam cần những người ủng hộ có sức mạnh làm hậu thuẫn. Thế là họ sử dụng thái độ khác nhau để phân biệt đối xử đối với sự đầu tư vào bô-xit Tây Nguyên của hai nước Trung – Mỹ. Một nước nhỏ như Việt Nam, để duy trì ở mức độ tối đa lợi ích nước mình, tất nhiên phải lợi dụng hợp lý cuộc cạnh tranh giữa những nước lớn, để mưu cầu lợi ích lớn nhất cho mình.

Với sức mạnh quốc gia của Việt Nam, nếu Trung Quốc kiên trì lập trường cứng rắn tại biển Đông, hầu như Việt Nam không có dư địa để mà cả; nếu Mỹ dính líu vào và ngầm ủng hộ chắc chắn là sẽ hạn chế rất lớn quyền phát ngôn và hành động thực tế của Trung Quốc tại biển Đông. Phân biệt đối xử với đầu tư của Mỹ và Trung tại Tây Nguyên chính là kết quả mà một phần nhân sĩ bài Trung của Việt Nam mong muốn.

Xem xét từ thực lực kĩ thuật sẽ thấy, độ tín nhiệm của Việt Nam đối với công ty Mỹ là cao hơn. Phàm là những người nào đã tới Việt Nam, chỉ cần đến miền Bắc, miền Trung Việt Nam, sẽ chứng kiến tận mắt những hạng mục ô nhiễm môi trường như xi măng, thép, luyện kim màu và các dự án khác, phần lớn đều do thương nhân Trung Quốc đầu tư. Nhà đầu tư Trung Quốc đều sử dụng những công nghệ kỹ thuật tương đối lạc hậu hoặc trong nước đã đào thải, một mặt để kiếm tiền ở Việt Nam, đồng thời, mặt khác lại tàn phá nghiêm trọng môi trường bản địa. Đối với việc bảo vệ môi trường và đầu tư, các nhà đầu tư ở các quốc gia khác đều làm xuất sắc hơn nhà đầu tư Trung Quốc, đây là một sự thực không cần tranh cãi.

Thế là, công nghệ và sản phẩm Trung Quốc đều gây ra ấn tượng lạc hậu và kém chất lượng với dân chúng Việt Nam. Xem xét từ góc độ những phê bình ít thấy của những nhân sĩ Việt Nam bảo vệ môi trường đối với đầu tư của Trung Quốc vào Tây nguyên, không thể trách cứ nỗi lo sợ của Việt Nam với Trung Quốc, là bởi vì những việc làm của một số xí nghiệp Trung Quốc tại Việt Nam đã khiến Việt Nam cảm nhận được mối lo đến từ Trung Quốc.

Thặng dư thương mại lớn của Trung Quốc đối với Việt Nam đã khiến Việt Nam sợ hãi bị Trung Quốc khống chế huyết mạch kinh tế quốc gia. Từ khi Trung Quốc và Việt Nam khôi phục bình thường hóa quan hệ giao lưu kinh tế và thương mại, Trung Quốc luôn luôn là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam. Do sự lạc hậu của cơ sở công nghiệp Việt Nam, Trung Quốc chỉ nhập khẩu từ Việt Nam một ít sản phẩm nông nghiệp và sản phẩm phụ nông nghiệp, Việt Nam lại cần ở Trung Quốc một lượng lớn sản phảm hóa chất, cơ điện, thiết bị sản xuất và hàng điện tử, v.v… Chỉ trong năm 2008 thặng dư thương mại Việt – Trung cao tới trên 10 tỉ USD. Thặng dư thương mại to lớn như vậy, bất kể chính giới hay người dân Việt Nam đều không muốn nhìn thấy một mình Trung Quốc hùng mạnh tại Việt Nam, quá ỷ lại vào Trung Quốc. Từ tình trạng này, không có gì là khó hiểu về những lời Võ Nguyên Giáp cảnh cáo Chính phủ Việt Nam không nên quá ỷ lại vào Trung Quốc.

Thất sách của đầu tư Trung Quốc tại Việt Nam đã làm mất đi sự tín nhiệm của nhân dân Việt Nam. Nếu như nói 30 năm trước cuộc chiến tranh đã làm tổn thương trái tim của người Việt Nam, thì việc Trung Quốc chuyển dời những dây chuyền sản xuất đã đào thải và kỹ thuật xấu kém vào Việt nam chẳng khác gì xát thêm muối vào vết thương của Việt Nam. Hãy nhớ rằng năm đó khi Công ty xe hơi Pháp Peugeot mang dây chuyền sản xuất đã đào thải hợp tác với nhà máy ô tô Quảng Châu, đã thất bại thảm hại tại thị trường Trung Quốc khiến đến hôm nay vẫn còn nhiều người trong nước không cho rằng xe hơi Pháp là được. Ngày nay tại Việt Nam người Trung Quốc lại phạm sai lầm như Công ty Peugeot của Pháp năm ấy.

Việt Nam dường như trở thành nơi bán đổ bán tháo những dây chuyền sản xuất xi măng bị đào thải, các thiết bị luyện kim bị đào thải, các thiết bị dệt vải bị đào thải ở trong nước v.v... Một số xí nghiệp trong nước và một số doanh nhân nhầm tưởng rằng người Việt Nam không thể dùng sản phẩm chất lượng cao được; một số lượng lớn các sản phẩm chất lượng kém được bán tại Việt Nam đang làm bại hoại danh dự của Trung Quốc, và cũng gọi tới sự căm ghét của Việt Nam.

Người Việt Nam không tin Trung Quốc, do có những cân nhắc về lợi ích của quốc gia mình, thế nhưng những sai lầm do nhà đương cục Trung Quốc khi tiến hành xuất khẩu các ngành sản xuất và đầu tư vào Việt nam dẫn tới càng đáng để suy ngẫm và thảo luận sâu sắc.

Những sai lầm Trung Quốc phạm phải khi đầu tư vào Việt Nam, nay hy vọng người Việt Nam ngay lập tức có thể thay đổi ấn tượng về một Trung Quốc kỹ thuật lạc hậu và sản phẩm kém chất lượng là không thể thực hiện được. Nếu như Trung Quốc tiếp tục xuất khẩu vào Việt Nam kỹ thuật kém và sản phẩm chất lượng kém, sẽ gặp phải sự tẩy chay của người Việt Nam, và kết cục bị loại trừ khỏi thị trường Việt Nam sẽ là lẽ đương nhiên.

Đầu tư của Trung Quốc và Mỹ vào Tây nguyên gặp phải những cảnh ngộ không giống nhau, nếu chúng ta cứ đơn giản tưởng rằng đó là do các phương tiện truyền thông nước ngoài đang dụng tâm xào xáo và xúi bẩy quan hệ giữa Trung Quốc và các nước xung quanh thì đó chỉ là cách nhìn ấu trĩ phiến diện, đồng thời cũng che giấu qua loa tắc trách những vấn đề tồn tại của mình. Đối mặt với những tiếng nói phản đối hoài nghi của Việt Nam, chúng ta phải phân tích vấn đề sâu sắc và có thái độ tự mình phản tỉnh, từ góc độ bản thân tiến hành kiểm thảo tìm ra mấu chốt của vấn đề là ở đâu. Nếu không chúng ta sẽ ngã lộn nhào xuống hố.

TN dịch. Dương Danh Dy hiệu đính

TT - Ngày thứ hai làm việc ở Tây nguyên (9-5), Bộ trưởng Bộ Tài nguyên - môi trường Phạm Khôi Nguyên đã thị sát khu vực chuẩn bị xây dựng Nhà máy alumin Nhân Cơ và nghe chủ đầu tư báo cáo phương án bảo vệ môi trường.

Đoàn kiểm tra tại khu vực tập trung mẫu quặng bôxit của Nhà máy alumin Nhân Cơ, huyện Đắk R’Lấp, Đắc Nông - Ảnh: T.T.D.

Bộ trưởng Phạm Khôi Nguyên nhấn mạnh đợt kiểm tra này có ý nghĩa cực kỳ quan trọng, là cơ sở để bộ này báo cáo Thủ tướng Chính phủ và Bộ Chính trị để trung ương quyết định có cho phép tiếp tục đầu tư nhà máy sản xuất alumin ở Nhân Cơ hay không. Theo đánh giá sơ bộ của đoàn kiểm tra, Tập đoàn Công nghiệp than và khoáng sản VN (TKV), cụ thể là Công ty cổ phần Alumin Nhân Cơ-TKV (VNAC - chủ đầu tư) còn phải làm nhiều việc để hoàn tất báo cáo đánh giá tác động môi trường của dự án này.

Chuẩn bị chưa tốt

Ông Bùi Quang Tiến, tổng giám đốc VNAC, cho biết dự án Nhà máy sản xuất alumin Nhân Cơ đã được khởi động đầu tư từ cuối năm 2005 với công suất dự kiến lúc đó là 100.000 tấn alumin/năm (tương đương 250.000 tấn quặng tinh/năm). Các hồ sơ dự thầu lúc ấy không đáp ứng yêu cầu và xét thấy hiệu quả kinh tế không có nên chủ đầu tư kiến nghị và được Thủ tướng cho phép điều chỉnh nâng công suất lên 300.000 tấn alumin/năm.

Tuy nhiên, kết quả đấu thầu lần thứ hai cũng không chọn được nhà thầu và tính toán lại hiệu quả kinh tế nên chủ đầu tư một lần nữa kiến nghị và được Thủ tướng cho phép điều chỉnh công suất lên mức 600.000 tấn/năm vào đầu tháng 5-2008. Lần này chủ đầu tư không tổ chức đấu thầu mà được Phó thủ tướng Hoàng Trung Hải cho phép TKV chỉ định Công ty TNHH Công trình quốc tế nhôm Trung Quốc (Chalieco) - nhà thầu chính dự án bôxit Tân Rai - thực hiện gói thầu Nhà máy alumin Nhân Cơ.

BXTN: Tại sao vậy???

Theo ông Tiến, ngày 18-3, VNAC và Chalieco đã ký hợp đồng, theo đó nhà thầu chịu trách nhiệm cung cấp toàn bộ thiết kế, nguyên vật liệu, thi công xây dựng các hạng mục công trình của nhà máy alumin và các dịch vụ đi kèm. Thời gian thi công và vận hành, chạy thử nhà máy là 24 tháng, bắt đầu tính từ ngày 1-10-2009.

Tuy nhiên, đến nay công tác chuẩn bị xây dựng nhà máy alumin chỉ mới dừng ở mức chuẩn bị mặt bằng và chuẩn bị các khu tái định cư cho người dân. Trong khi đó, điều kiện quan trọng nhất để được cấp phép xây dựng nhà máy là báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) lại chưa được chủ đầu tư hoàn thiện.

Ông Tiến cho biết ĐTM đã được chủ đầu tư lập xong tháng 1-2009 và trình Bộ Tài nguyên - môi trường phê duyệt, sau đó được bộ chuyển cho UBND tỉnh Đắc Nông thẩm định phê duyệt theo quy định phân cấp mới.

Ông Trương Văn Hiển, giám đốc Sở Tài nguyên - môi trường tỉnh Đắc Nông, cho biết tỉnh đã thành lập hội đồng thẩm định với sự tham gia của các nhà khoa học để tổ chức đánh giá. Hội đồng này đã yêu cầu chủ đầu tư làm rõ các căn cứ thiết kế nhà máy với công suất 600.000 tấn/năm và khả năng mở rộng lên 1,2 triệu tấn/năm như ĐTM đề cập. Đồng thời chủ đầu tư phải đánh giá kết cấu địa chất, địa tầng và khả năng chịu tải của khu vực hồ chứa bùn đỏ vì trên địa hình Đắc Nông có một số vị trí đứt gãy có khả năng xảy ra địa chấn.

Theo ông Hiển, đến nay tỉnh chưa nhận được bản ĐTM bổ sung những điều chỉnh theo yêu cầu của hội đồng thẩm định.

Không để “đắm thuyền”

Lãnh đạo Cục địa chất và khoáng sản VN cho biết trong thành phần bùn đỏ của dự án Nhân Cơ có một hàm lượng lớn các nguyên tố quý hiếm nên chủ đầu tư cần có giải pháp tận thu để tránh lãng phí. Tuy nhiên, trước hết VNAC phải tính hết các phương án bảo đảm không xảy ra tình trạng bùn đỏ chảy tràn trong mùa mưa.

Ông Dương Văn Hòa - phó tổng giám đốc TKV kiêm chủ tịch HĐQT của VNAC - nhìn nhận: “Hiện nay chỉ mới đủ thông tin phục vụ thiết kế cơ sở cho hồ bùn đỏ, chưa đủ lập thiết kế chi tiết và hiện chủ đầu tư tiếp tục khoan thăm dò để bổ sung”. Thứ trưởng Bộ Tài nguyên - môi trường Nguyễn Xuân Cường cho rằng dự án triển khai ở Nhân Cơ có lợi thế là nằm ngay khu vực có trữ lượng bôxit giàu nhất Tây nguyên với hơn 4 tỉ tấn và có thể rút kinh nghiệm từ dự án Tân Rai đang triển khai xây dựng.

Tuy nhiên, ông Cường lưu ý chủ đầu tư là công tác chuẩn bị để cho ra đời nhà máy chưa tốt, các thủ tục về hành chính chưa đầy đủ, nhất là về công tác ĐTM. Theo ông Cường, nơi VNAC chọn làm hồ chứa bùn đỏ là một thung lũng có tính chất tụ thủy, tuy về lý thuyết có thể ngăn đập thành hồ kín nhưng thực tế chưa chắc an toàn tuyệt đối.

Bộ trưởng Phạm Khôi Nguyên nhận định việc chuẩn bị và triển khai dự án khai thác bôxit để chế biến alumin ở Nhân Cơ còn nhiều thách thức. Thậm chí theo kết luận của Bộ Chính trị, việc có tiếp tục thực hiện dự án hay không còn tùy thuộc việc chủ đầu tư có chứng minh được hiệu quả kinh tế và bảo đảm an toàn về môi trường.

“Nói như thế nhưng chúng ta phải xác định không để “đắm thuyền”, việc ta bàn hôm nay là cần làm gì để dự án được tiếp tục. Bởi vì vấn đề quan trọng không chỉ là Nhà máy alumin Nhân Cơ này mà phải tính tới tương lai của cả tỉnh Đắc Nông, làm tốt dự án này sẽ là lực đẩy để Đắc Nông phát triển” - ông Nguyên nhấn mạnh. Ông Nguyên cho biết Bộ Tài nguyên - môi trường sẽ có trách nhiệm với tỉnh trong giám sát công tác bảo vệ môi trường. Bộ sẽ xem xét lại việc nên để tỉnh Đắc Nông phê duyệt ĐTM như phân cấp hay trực tiếp phê duyệt, ngay cả trong trường hợp UBND tỉnh phê duyệt thì bộ cũng sẽ thẩm định và có ý kiến chính thức để chia sẻ kinh nghiệm, trách nhiệm với tỉnh.

Sau khi phê duyệt ĐTM, bộ sẽ cùng tỉnh Đắc Nông thành lập hội đồng giám sát việc thực hiện tương tự như đối với dự án Tân Rai.

NGUYỄN TRIỀU

______________

Tin, bài liên quan:

>> Tây nguyên: các dự án bôxit chuyển động
>> Khai thác bôxit, phó thủ tướng Hoàng Trung Hải: Không thể phát triển bằng mọi giá
>> Khai thác quặng bôxit ở Tây Nguyên: Nhiều nguy cơ, chưa có giải pháp
>> Tây nguyên sẽ “chết” vì... khai thác bôxit
>> Lao động phổ thông nước ngoài đổ vào Việt Nam
>> Bộ Chính trị kết luận vấn đề bôxit: Thực hiện nghiêm ngặt bảo vệ môi trường (*)
>> Vấn đề môi trường đã được quan tâm đúng mức
>> Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng: Rà soát lại quy hoạch bôxit
>> Thành lập nhóm giám sát môi trường dự án bôxit Tân Rai
>> Dự án bôxit Tân Rai: Sẽ lập “đội đặc nhiệm” giám sát môi trường

• Dự án bôxit Tân Rai: Sẽ lập “đội đặc nhiệm” giám sát môi trường - (09/05)
• Thành lập nhóm giám sát môi trường dự án bôxit Tân Rai - (08/05)
• Từ 7-5 kiểm tra khai thác bôxit tại Lâm Đồng, Đắc Nông - (04/05)
• Khai thác bôxit: Đánh giá lại hiệu quả và tác động môi trường - (02/05)
• VUSTA: “Cần lập tổ chức quan trắc và giám sát độc lập” - (01/05)
• 
  

Đánh giá lại hiệu quả dự án bô-xít Tây Nguyên

Không triển khai dự án bằng mọi giá, xem xét lại hiệu quả kinh tế của dự án trong bối cảnh khủng hoảng hiện nay... là kết luận của Phó thủ tướng Hoàng Trung Hải sau khi nghe đóng góp của các nhà khoa học về dự án bô-xít ở Tây Nguyên.
> Công bố quy hoạch dự án/ Đại tướng Võ Nguyên Giáp gửi thư tới hội thảo

Theo đánh giá của chủ đầu tư - Tập đoàn Than và Khoáng sản (TKV), Việt Nam là nước có trữ lượng bô-xít lớn thứ 3 thế giới. Trong đó chỉ riêng 2 tỉnh Đăk Nông và Lâm Đồng, trữ lượng tài nguyên khoảng 5,4 tỷ tấn quặng nguyên khai tương ứng với 2,3 tỷ tấn tinh quặng. Tuy nhiên, tại hội thảo khoa học quy mô lớn do Phó thủ tướng Hoàng Trung Hải chủ trì hôm qua ở Hà Nội, nhiều đại biểu lo ngại về hiệu quả kinh tế của dự án, đặc biệt là 2 nhà máy sản xuất alumin ở Tân Rai (Lâm Đồng) và Nhân Cơ (Đăk Nông).

Phó thủ tướng chính phủ Hoàng Trung Hải. Ảnh: Hoàng Hà.

Là người tham gia nghiên cứu và triển khai các dự án bô-xít ở Việt Nam trước đây, Tiến sĩ luyện kim Nguyễn Văn Ban đánh giá cả hai dự án Tân Rai và Nhân Cơ khó đạt hiệu quả kinh tế. Hai dự án có cùng công suất thiết kế 600.000 tấn alumin mỗi năm, trong đó Tân Rai có vốn đầu tư ban đầu 628 triệu USD, còn Nhân Cơ là 697 triệu USD. Tuy nhiên, đến nay mức đầu tư đang tăng lên nhiều so với dự tính, riêng Tân Rai, số liệu do chính Ban Quản lý dự án Tổ hợp bô-xít nhôm Lâm Đồng công bố hôm 25/2 đã lên đến 800 triệu USD.

Giá thành mỗi tấn alumin của Tân Rai và Nhân Cơ lần lượt là 223-235 USD, theo đánh giá của tiến sĩ Ban, còn cao hơn nhiều so với giá thành alumin thế giới. Với giá thành cao như vậy, khả năng cạnh tranh của hai dự án rất thấp. Chưa kể tới chuyện, TKV tính toán các chi phí phát sinh như thuế suất xuất khẩu, phí môi trường, phí hoàn nguyên phục hồi môi trường ở mức thấp so với thực tế. Giá bán dự kiến (362 USD một tấn) cũng được xây dựng ở mức cao hơn nhiều so với hiện nay, khiến bài toán cân đối đầu vào và đầu ra càng chênh vênh.

Trong khi đó, việc vận chuyển quặng từ khai trường về nhà máy rất phức tạp và tốn kém. Theo ông, mỗi năm Tân Rai phải chi cho vận tải số tiền tối thiểu là 24,6 triệu USD còn Nhân Cơ là 38 triệu USD.

"Nếu mức đầu tư thay đổi lớn như vậy, lỗ vốn là nguy cơ khó tránh. Chỉ cần áp dụng đúng các biểu phí và thuế suất hiện nay, hoặc giá bán giảm khoảng 5% so với dự kiến, dự án sẽ không đạt hiệu quả kinh tế" ông Ban nói thêm.

Cùng nhận định trên, ông Phạm Bích San, Liên hiệp các hội khoa học và Kỹ thuật Việt Nam cho rằng, dự án bị hạn chế vì hiệu quả kinh tế thấp. "Bởi mức giá hiện tại ta rất khó cạnh tranh". Ông lo ngại, dự án bước đầu triển khai nhưng đã gặp phải nguy cơ thua lỗ dễ dẫn đến là gánh nặng cho ngân sách sau này.

Tuy nhiên, đại diện chủ đầu tư, ông Đoàn Văn Kiển - Chủ tịch Hội đồng quản trị TKV lại khá lạc quan vào hiệu quả kinh tế của dự án. Ông minh chứng, mỗi dự án 0,6 triệu tấn alumin một năm sẽ tạo ra khoảng 2.000 việc làm với doanh thu 150 - 200 triệu USD. Với tư cách là chủ đầu tư, ông Kiển cho rằng, hơn ai hết TKV đã phân tích kỹ lưỡng về hiệu quả của dự án. Đời dự án dài tới hơn 40 năm, tất cả các thông số chỉ là dự báo. Ông Kiển minh họa, giá alumin có khi xuống 200 USD mỗi tấn nhưng có lúc lại lên tới 600 USD. "Điều này, ai tính trước được? Tại thời điểm khủng hoảng kinh tế, chúng tôi có thể lỗ nhưng đó chỉ là mang tính thời điểm. Sau 13 năm, chúng tôi sẽ hòa vốn. Nếu chưa triển khai mà đã kết luận chúng tôi sẽ bi lỗ thì tôi e rằng hơi sớm”, ông Kiển bày tỏ.

Trước nhiều ý kiến trái chiều, Phó thủ tướng Hoàng Trung Hải kết luận, chủ trương phát triển ngành công nghiệp khai thác bô-xít, sản xuất alumina ở nước ta là đúng đắn và được thể hiện trong văn kiện Đại hội Đảng lần thứ 10. Việt Nam có nguồn tài nguyên bô-xít lớn, có tiềm năng để hình thành ngành công nghiệp khai thác, sản xuất alumina lớn, tuy nhiên, không thể phát triển bằng mọi giá. Để triển khai thành công các dự án bô-xít cần có giải pháp quản lý, thực hiện chặt chẽ và hiệu quả .

Ông cũng nhìn nhận, quy hoạch bô-xít được lập dựa trên những dự báo về kinh tế, thị trường. Tuy nhiên, nhiều dự báo không chuẩn xác. Quy hoạch được chuẩn bị trong bối cảnh nền kinh tế phát triển nhanh, vì vậy đã đưa ra số lượng dự án và sản lượng thiên về tích cực. Do đó, khi nền kinh tế gặp khủng hoảng, đòi hỏi phải có sự đánh giá lại và điều chỉnh cho phù hợp. "Hiệu quả kinh tế là vấn đề Thủ tướng đặc biệt quan tâm. Dứt khoát không được để lỗ. Dứt khoát không để tiềm năng này biến Tây Nguyên thành đói nghèo". Phó thủ tướng nhấn mạnh.

Do còn nhiều nghi ngại về hiệu quả kinh tế của các dự án , Phó thủ tướng yêu cầu Bộ Công Thương và Tập đoàn TKV cần nghiên cứu tính toán lại hiệu quả của dự án cho sát biến động của tình hình kinh tế thế giới.

Không chỉ lo ngại về tính khả thi trong hiệu quả kinh tế, nhiều vị đại biểu cho rằng ô nhiễm môi trường từ khai thác quặng bô-xít là điều khó tránh khỏi. Nguy cơ thiếu nước, bùn đỏ, xói mòn đất, địa chất công trình… liên tiếp được đặt ra. Giáo sư Nguyễn Ngọc Trân, nguyên phó chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại quốc hội cho rằng, ảnh hưởng môi trường từ khai thác bô-xít còn quan trọng hơn hiệu quả kinh tế mang lại. Khi tận dụng các thung lũng làm hồ chứa nước và làm hồ chứa bùn đỏ thì tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường. Bùn đỏ thẩm thấu nước ngầm, tràn ra ngoài gây ô nhiễm. Ngoài ra, sử dụng nước mặt cũng khó thực hiện vì nước đã được quy hoạch làm thủy điện hoặc tưới tiêu.

"Trung Quốc mới cho đóng cửa hơn 100 mỏ bô-xít vì ô nhiễm môi trường và yêu cầu các doanh nghiệp phải trả lại nguyên trạng khu vực khai thác sau 4 năm vì lo ngại ô nhiễm", ông Trân cảnh báo. Ông cũng đề xuất, nếu thật cần thiết thì Chính phủ cho phép triển khai thí điểm dự án Tân Rai để học tập, rút kinh nghiệm.

Đại biểu Nguyễn Trung cảnh báo, nếu xây dựng hồ chứa bùn đỏ ở độ cao 700-800m, gần khu dân cư thì nguy cơ ô nhiễm môi trường là khó tránh khỏi. Tuy nhiên, đại diện cho Bộ Tài nguyên Môi trường, ông Bùi Cách Tuyến, Cục phó Cục Bảo vệ tài nguyên, khẳng định, khi cấp phép thăm dò bô-xít cho Tập đoàn. Than - Khoáng sản Việt Nam, Bộ đã đưa ra hàng loạt điều kiện, nếu đảm bảo đúng các tiêu chí này thì dự án sẽ không ảnh hưởng tới môi trường.

Hai nhà thầu Mỹ và Trung Quốc tham gia hội thảo đã đưa ra các bằng chứng cho thấy có thể phục hồi môi trường đất, nước sau khi dự án hoàn tất. Tuy nhiên, các ví dụ chỉ đề cập tới chuyện có thể trồng cây tự nhiên, chứ không nói tới cây công nghiệp. Trong khi đó, tại Tây Nguyên, trên khu vực đất đỏ bazan - nơi tập trung nhiều mỏ bô-xít đang có gần nửa triệu ha cà phê. Theo tính toán của một chuyên gia cà phê, năng suất ở đây đạt khoảng 2 tấn trên mỗi ha, giá bán bình quân hiện vào khoảng 1.500 USD mỗi tấn.

Chia sẻ với các đại biểu, Phó thủ tướng Hoàng Trung Hải cũng đồng tình dự án bô-xít đặt ra các lo lắng là chính đáng. Ông cho hay, các dự án bauxite lớn đều trong giai đoạn nghiên cứu chuẩn bị dự án. Dự án Alumina Tân Rai và Nhân Cơ là các dự án thí điểm để tìm hiểu công nghệ, thị trường. Dự án Tân Rai đã được nghiên cứu từ những năm 90, đến nay vẫn còn nhiều vấn đề tranh cãi về công nghệ, môi trường. Do đó vẫn cần phải có sự giám sát. Riêng dự án Nhân Cơ, do có sự thay đổi về công suất nên phó thủ tướng yêu cầu, "dứt khoát phải lập đánh giá tác động môi trường (ĐTM) điều chỉnh và trình duyệt trước khi triển khai thực hiện".

Cho rằng các lo lắng về môi trường là có cơ sở, tuy nhiên, phó thủ tướng khẳng định, công nghệ và các giải pháp hiệu nay đều có thể giảm thiểu tác hại xấu đến môi trường. "Dù dự án này không thuộc diện phải có sự giám sát của Quốc hội hay cơ quan Bộ, nhưng do tính chất quan trọng tôi yêu cầu các Bộ liên quan có kế hoạch giám sát, kịp thời báo cáo những vấn đề phát sinh để đảm bảo dự án có được hiệu quả tốt nhất", Phó thủ tướng chốt.

Nhóm phóng viên

+ Bộ KH&CN: cần phối hợp thẩm định, giám sát công nghệ

+ Bộ NN&PTNT; giám sát vấn đề đất nông nghiệp, hoàn trả đất…

+ Các tỉnh có mỏ: cần tuyên truyền, phối hợp tổ chức thực hiện, đặc biệt công tác tái định cư, đền bù giải phóng mặt bằng

+ Đối với TKV: Đối với dự án Nhân Cơ phái có Đ TM mới được khởi công; phải đảm bảo tốt vấn đề MT, vấn đề hoàn thổ; phải tính toán lại hiệu quả kinh tê, huy động vốn… lập thiết kế kỹ thuật xử lý bùn đỏ để Bộ CT thẩm định mới được thực hiện…

Đ/c Vũ Huy Hoàng - Bộ trưởng Bộ Công Thương Tổng kết hội thảo:

- Các Bộ, ngành đơn vị có liên quan thực hiện nghiêm túc kết luận của đ/c Phó Thủ tướng CP

- Cảm ơn quý vị đại biểu

Hội thảo kết thức hồi 18h15 cùng ngày